Anadolu’nun kayıp dili "Sidece" aydınlanıyor

Antalya’daki Side Antik Kenti’nde yürütülen kazılarda, batı merkezli tarih tezlerini sarsacak nitelikte bulgulara ulaşıldı.

04 Haziran 2026 17:09

Anadolu'nun gizemli dillerinden Sidece üzerinde yapılan dilbilimsel çalışmalarda alfabenin 31 harften oluştuğu saptandı. Bulunan yeni yazıtlar, Sidelilerin Helen kültürüne direndiğini ve dillerini İskender’den sonra bile 200 yıl koruduğunu gösteriyor.

Pamfilya’nın en önemli liman kentlerinden biri olan Side Antik Kenti, sadece görkemli tapınakları ve tiyatrosuyla değil, toprağın altından çıkan binlerce yıllık dilsel mirasıyla da bilim dünyasında heyecan yaratıyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın "Geleceğe Miras Projesi" kapsamında yürütülen çalışmalarda, Anadolu’nun kayıp dillerinden biri olan ve 2 bin yılı aşkın bir süre önce bölgede konuşulan "Sidece" dilinin şifreleri bir bir çözülüyor.

Side Antik Kenti Kazı Başkanı ve Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Feriştah Alanyalı liderliğinde, İtalya ve Avusturya'dan ünlü dilbilimciler Michaela Zinko ve Alfredo Rizza’nın katılımıyla yürütülen uluslararası araştırma projesinde tarihi keşiflere imza atıldı.

Harf Sayısı 31’e Yükseldi: Yeni Yazıtlar Umut Oldu

Daha önce 26 harften oluştuğu düşünülen Side alfabesinde, son kazılarda ele geçirilen yeni kitabeler sayesinde 31 harf tespit edildi. Prof. Dr. Feriştah Alanyalı, dilin az sayıdaki ve genellikle 1-2 satırlık kısa metinler yüzünden bugüne kadar tam olarak okunamadığını ancak son dönemde dengelerin değiştiğini belirtti:

"Son yıllarda hem çift dilli (bilenler için kolaylık sağlayan) hem de 30 ila 40 satır arasında değişen çok satırlı yazıtların bulunması bizler için büyük bir umut oldu. Araştırmacılar, yazıtlarda geçen 'Siruawn' ve 'Siruawan' kelime biçimlerinin doğrudan 'Side' kentini ifade ettiği görüşünde birleşiyor. Bu da kentin erken tarihi tartışmalarına yeni bir boyut kazandırıyor."

Kentin İsminin Kökeni: Binlerce Yıllık "Nar" Geleneği

Yapılan kelime çözümlemeleri, Side adının kökenine dair antik iddiaları doğruluyor. Çalışmaların devam ettiğini belirten Alanyalı, "Muhtemelen kentin ismi Luvi dilinde de yine 'nar' anlamına geliyor. Bu çok büyük bir tespit." dedi. Nitekim antik Side sikkeleri üzerinde de nar motifleri yer alıyor ve bölgede bugün bile yoğun bir nar üretimi gerçekleştiriliyor.

Helenleri Kendine Benzeten Dominant Bir Kültür

Sidece'nin, Anadolu'nun en eski yerli halklarından Luvilerin dil kökenine (Likçe ve Karca gibi) dayandığını ifade eden Prof. Dr. Alanyalı, batı merkezli "Bu kentleri batıdan gelen göçmenler var etti" algısını yıkan şu tarihi bilgileri paylaştı:

"Bu kent Batılılar, yani Helenler gelmeden önce de vardı. Antik kaynaklar, 'Kyme'den gelen göçmenler Side'ye ayak bastıkları anda kendi dillerini unuttular ve barbarların (kendi dilinden başka dil konuşanların) dilini konuşmaya başladılar' der. Burada Helenceyi unutturabilecek kadar dominant, köklü bir yerli Anadolu kültürü olduğunu görüyoruz."

Büyük İskender’e 200 Yıl Direnen Dil

Anadolu coğrafyasında kentlerin Büyük İskender tarafından fethedilmesinin ardından yerel halkların zorunlu olarak Yunanca konuşmaya mecbur bırakıldığını hatırlatan Kazı Başkanı, Side halkının bu asimilasyona uzun süre direndiğini kaydetti:

"Bulduğumuz yazıtlar milattan önce 3. yüzyılın sonu ile 2. yüzyılın başında son buluyor. Bu da demek oluyor ki, İskender'den sonraki 200 yıl boyunca bile Sideliler kendi dillerini konuşmaya ve yazmaya kararlılıkla devam etmişler. Bu kentler, düşünüldüğü gibi batıdan gelenlerin parlatıp kurduğu yerler değil; kendilerine özgü yazıları ve güçlü kimlikleri olan kadim yerleşimlerdir."

Doğu ile Yoğun Ticaret: Yeni Asur ve Babür Mühürleri

Side'nin milattan önce 7. yüzyılda sadece batıyla değil, doğu uygarlıklarıyla da çok sıkı bir ilişki içinde olduğu mühürlerle kanıtlandı. Kazılarda bir Yeni Asur mührü ele geçirilirken, Kurtuluş Savaşı öncesindeki İtalyan işgali döneminde bölge köylülerinden alınan bir diğer mührün ise Yeni Babür mührü olduğu belirlendi.

Serapis Tapınağı'nın Sponsorları Sidece Yazıldı

Son kazılarda kentteki Serapis Tapınağı'nın varlığını müjdeleyen iki dilli (çift dilli) çok önemli bir yazıt daha bulundu. Yazıtta tapınağın sponsorluklar ve bağışlarla yapıldığı, katkı sunanların isimleri ve verdikleri miktarların yer aldığı belirtildi. Prof. Dr. Alanyalı, "Herkes rahatça okuyabilsin diye bu bilgileri Sidece yazmışlar. Bu da o dönem kentte Sidecenin hala en ağırlıklı ve halk tarafından anlaşılan dil olduğunu açıkça ortaya koyuyor" diyerek keşfin önemini vurguladı. (Kaynak: AA)

Anahtar Kelimeler: Anadolu’nun kayıp dili "Sidece", Alfabe 31 harf, Side Antik Kenti, Pamfilya, Geleceğe Miras Projesi, Prof. Dr. Feriştah Alanyalı, Büyük İskender’e 200 Yıl Direnen Dil, Yeni Asur ve Babür Mühürleri, Serapis Tapınağı,