Çerkes Sürgünü... Çerkesler Karadeniz'in iki yakasında atalarını andılar

Yerlerinden yurtlarından oldular, açlık ve yoklukla mücadele ettiler… İnsanlık tarihinin kara lekesi Çerkes Sürgünü'nün üzerinden 162 yıl geçti...

24 Mayıs 2026 01:46

Çarlık Rusyası'nın, stratejik açıdan önemli gördüğü Kafkaslar'dan Çerkes halkını sürgün etmesinin üzerinden 162 yıl geçti. 

Çerkesler her sene sürgünün sembolik tarihi olarak kabul edilen 21 Mayıs'ta Karadeniz'in iki yakasında, Kafkasya kıyıları ve Türkiye sahillerinde anma programları düzenliyor. 

Samsun, Atakum sahilinden haykırdılar: "Unutmadık, unutmayacağız..."

Kafkas Dernekleri Federasyonu KAFFED ve Samsun Çerkes Derneği, 21 Mayıs 1864 Büyük Çerkes Soykırımı ve Sürgünü'nün 162'nci yılı nedeniyle Samsun'da anma programı düzenledi. Kuzey Kafkasya’dan sürgün edilen Çerkeslerin Anadolu’ya ilk ayak bastığı ana duraklardan biri olan Samsun’da, binlerce kişi atalarını anmak için bir araya geldi.

Tören, Atakum Sahilinde atlı kortej eşliğinde yapılan sessiz yürüyüş ile başladı.

Yürüyüşün sonunda, sürgün yollarında hayatını kaybeden ataların anısına denize "1864" yazılı çelenk ve kırmızı karanfiller bırakıldı.

 Sürgünde can verenler için mevlit okundu ve Adigece/Abazaca dualar edildi.

Sülale armalarının işlendiği sembolik mezar taşlarıyla Mezar Taşı Nöbeti tutuldu.

Kafkas Dernekleri Federasyonu (KAFFED) Başkanı Ünal Uluçay, burada yaptığı konuşmada, atalarını kaybettikleri 21 Mayıs 1864'ü andıklarını dile getirerek, "Biz KAFFED olarak hep 'Karadeniz'in iki yakasındayız' dedik. Samsun'dayız. Buradan anavatana giden temsilci arkadaşlarımız da hemşehrilerimiz de var. Biz de anavatana en yakın sahil olan Samsun'da ve en fazla Çerkes nüfusunun yaşadığı ve en fazla hayatını kaybeden atalarımızın sahilinde ölmüşlerimizi yad ediyoruz." dedi.

Konuşmaların ardından oratoryo ve tiyatro gösterisi yapıldı, sahilde Nart Ateşi yakıldı.

Nart Ateşi, Çerkes kültüründe hem mitolojik bir kökene sahip olan hem de günümüzde yas ve direnişi simgeleyen en güçlü semboldür. (Fotoğraf: Abhazya'daki anma töreninden)

Neden Samsun?

Samsun Kuzey Kafkasya'dan sürgün döneminde Çerkeslerin en yoğun karaya çıktığı ve en büyük acıların yaşandığı ana merkezlerden biri olarak biliniyor. Halen en çok Çerkes köyü Samsun'da bulunuyor. Bu nedenle her yıl düzenlenen anma programlarına en yoğun katılım Samsun'da oluyor.

Programa, AK Parti Tokat Milletvekili Mustafa Arslan, İYİ Parti Samsun Milletvekili Erhan Usta, İlkadım Belediye Başkanı İhsan Kurnaz, Büyükşehir Belediyesi Genel Sekreteri Melih Perçin, Dünya Çerkes Birliği (DÇB) Genel Başkan Yardımcısı Öner Yılmaz, Samsun Çerkes Derneği Yönetim Kurulu Başkanı İlhan Ayrancı ile Türkiye'nin farklı illerinden gelen vatandaşlar katıldı.

Sürgüne Giden Süreç

• Rus-Kafkas Savaşları: Rus Çarlığı'nın Kafkasya’yı tamamen kontrol altına alma stratejisiyle 18. yüzyılda başlayan savaşlar, 1864 yılına kadar sürdü.
• Stratejik Boşaltma: Rusya, Kafkas halklarını bölgeden uzaklaştırarak stratejik Karadeniz kıyılarını tamamen  kontrol etme amacı güttü.

21 Mayıs 1864: Sembolik Tarih

• Savaşın Sonu: Çerkeslerin direnişi, 21 Mayıs 1864'te Soçi yakınlarındaki Kbaada Vadisi'nde kaybedilen son savaşla fiilen sona erdi.
• Resmi Sürgün: Bu tarih, bugün dünya genelindeki Çerkesler tarafından sürgün ve soykırımın yıl dönümü olarak anılmaktadır.

Rusya'nın Karadeniz sahiline inme politikasının gereği olarak Kuzey Kafkasya'yı ele geçirme amacıyla 1556'da başlattığı Kafkas-Rus Çarlığı Savaşı, 308 yıl sürdü. Çerkesleri yok ederek Kafkas Dağları'nın iç kesimlerine ilerleyen Ruslar, teslim olan Çerkesleri ya Çarlık ordusuna katılmaya ya da göç etmeye zorladı. Çerkes toplulukları, 21 Mayıs 1864’ten itibaren başta Osmanlı İmparatorluğu olmak üzere, dünyanın çeşitli bölgelerine sürgüne mecbur kaldı. Resmi olmayan rakamlara göre 1,5 milyona yakın Çerkes bir ay içinde sürgün edildi. Yol şartları, salgın hastalıklar ve açlık gibi nedenlerden ötürü yaklaşık 500 bin Çerkes hayatını kaybetti. Sürgüne tabi tutulanlar Anapa, Novorossiysk, Gelincik, Soçi ile Adler gibi Karadeniz limanlarından gemilere bindirilerek gönderildi.

Çerkeslerin birçoğu Anadolu'da Ordu, Samsun, Tokat, Amasya, Sinop, Yozgat, Düzce, Adapazarı, Kocaeli, Sivas, Kayseri ve Kahramanmaraş'ta iskan edildi, bir kısmı ise Suriye ve Filistin başta olmak üzere Orta Doğu'ya ve Balkanlar'a yerleştirildi. 

Osmanlı İmparatorluğu'na sürgün edilemeyen Çerkesler ise Orta Laba ve Orta Kuban nehirleri bölgesindeki Rus Kazak köylerine yerleştirildi. Rus Çarlığı'nın çok önceden planladığı "Çerkes halkını öz vatanlarından sürgün etme operasyonu", adım adım gerçekleştirilen bir eylem olarak değerlendiriliyor. 

Osmanlı topraklarına bile ulaşamadan binlerce kişinin öldüğü bu sürgün, "tarihin en acı olaylarından biri" olarak nitelendiriliyor.

İnsanlık tarihine kara leke olarak geçen Çerkes sürgünü, her yıl Türkiye'de yaşayan Çerkesler tarafından gözyaşı ve hüzünle anılıyor.

Türkiye'deki Çerkesler, sürgünü anmak için çeşitli etkinlikler düzenliyor. Deniz kenarında "Nart ateşi" yakıp çevresinde "mezar taşı nöbeti" tutulan anma törenleri, "Sürgün Andı"nın okunmasıyla sona eriyor.

 

 

Anahtar Kelimeler: çerkessürgünü, çerkes, adiğe, abaza, büyükçerkessürgünü, atakum, samsun, abhazya,