SSSRdagi turklar ovozi: Jengiz Dagji

Jengiz Dagji: “Bizni tatar, cherkes, turkman, qozoq, o‘zbek, ozarbayjon, qoraqalpoq, chechen, uyg‘ur, boshqird va qirg‘iz deyishadi. Bu yolg'on! Dengiz bo'linmas. Biz turk-tatarmiz".

11 Aralık 2021 13:28

Jengiz Dagji 1919-yil 9-martda Qrimning Gurzuf shahrida tug‘ilgan. 8 aka-ukaning to‘rtinchisi.

1929 yilda Qrim tatarlari Stalin tomonidan deportatsiya qilinganida, Jengiz Dagji 10 yoshda edi. U o‘z vatanidan zo‘rlik bilan quvilgan, qayg‘u chekkan xalqning taqdiriga guvoh bo‘ladi. Qrim tatarlarining o‘sha fojiali kunlari yosh yozuvchida katta taassurot qoldirdi.

Uning otasi hibsga olingan

30-yillarda kollektiv dehqonchilik siyosati boshlandi  va dehqonlar ortiqcha g‘allani sota olmay, davlatga arzon narxda topshirishga majbur bo’ldi. Namoyishchilar jinoiy javobgarlikka tortilib, ularning ekinlari musodara qilindi. O'sha paytda Jengiz Dag'jining otasining uzumzori bor edi. Mulkchilikning barcha shakllarini davlat tasarrufiga oʻtkazish siyosati doirasida otasiga tegishli boʻlgan uzumzor davlat tasarrufiga oʻtgan. O‘shanda otasi uzum barglarini o‘pib yig‘lagani uchun hibsga olingan. U 3 oyga qamalgan.

1936-yilda  Dag‘jining “Qish”, “Keksa ona va echki” nomli she’rlari nashr etiladi. Ko'p o'tmay, u "Menga devorlar haqida aytib bering" va "Mening sevimli Yaltam" qo'shiqlarini yozdi.

1937 yili Akmesjitdagi Pedagogika institutining tarix fakultetiga o'qishga kirdi. Maktabda o‘qib yurgan kezlarida Qrim tarixiga oid kitoblarga qiziqib qolgan. U O‘mer Seyfettin ijodi bilan ham tanishgan.

Ikkinchi jahon urushi paytida nemislar tomonidan asirga olingan

Ikkinchi jahon urushi boshlanganda armiyaga chaqirilgan. 1940 yil dekabrda Qizil Armiya safiga qoʻshildi. 1941 yil avgust oyida nemislar tomonidan asirga olingan. U dastlab Ukrainaning Kirovograd qamoqxonasiga qamalgan, ikki oydan so‘ng harbiy asir sifatida Uman lageriga o‘tkazilgan. Lagerdagi mahbuslar og‘ir mehnat qildilar va ochlikdan turli kasalliklarga chalinar edilar.

Turkiston legioni

Nemislar asirlarni Sovet Ittifoqiga qarshi urush frontiga qo’yishni rejalashtira boshladilar. 1942-yilda Turkiston legioni tuzilib, Jengiz Dagji legionga qoʻshildi. Bu yillarda Legiondagi turk millatiga mansub boshqa mahbuslar kabi  Dag‘ji ham Turkiston mustaqilligi uchun kurashaman deb o‘ylardi.1942 yil sentabrda nemislarning ruxsati bilan bir hafta Qrimga yo‘l oldi. Bu uning Qrimga oxirgi tashrifi edi.

U sevikli xotini bilan Varshavada uchrashdi

1943 yil oxirida uning otryadi janubi-g‘arbiy Fransiyaga jo‘natildi. U Albiga kelganida Qrimga qaytmoqchi ekanligini aytdi va uning iltimosi qondirildi. Ammo Qrimga boradigan yo'l yopiq edi, shuning uchun u Varashavada kutishga majbur bo'ldi. 1944 yilda u sevimli rafiqasi Regina bilan tanishdi.

O'sha paytda Germaniya mag'lub bo'lishi ma'lum bo'ldi. Sovet armiyasi Polshaga kirgach, uning poytaxti Varshava Jengiz  uchun xavfli joyga aylandi. Keyinroq u Berlinga, “Yosh Turkiston” gazetasida ishlash uchun ketadi.

U qochqinlar lagerida yashagan

1945-yilda Berlin bombardimon qilindi va Jengiz Dagji va Regina Venaga sayohat qildilar. Innsburgga ketayotgan poyezdda unga Amerika samolyotlari hujum qildi va Reginaning qo‘li yaralandi. AQSh harbiylari ularni Avstriyadagi qochqinlar lageriga joylashtiradi.

Londonda joylashgan

Jengiz va Regina 1945 yil 18 iyunda shu lagerda turmush qurishgan. Keyin ular Italiyadagi Barlett lageriga ko'chirildi. Keyin ular Angliyaga ketishadi. 1947 yilda u Londonga ko'chib o'tdi va restoranda ishlay boshladi.

1998 yil 13 yanvarda Regina vafot etdi. Uning o'limi Jengizga qattiq ta'sir qildi. U rafiqasi uchun kitob yozdi.

Jengiz Dagchi 2011 yilda vafot etgan

Jengiz Dagchi 2011 yil 22 sentyabrda Sautfildda vafot etdi. Turkiya hukumatining sa’y-harakati natijasida o‘zi tug‘ilib o‘sgan Qiziltosh qishlog‘ida dafn etilgan.

Dagchi Turkiyaga hech qachon tashrif buyurmagan boʻlsa-da, romanlarining koʻpini turk tilida yozgan. Uning asarlarida Ikkinchi jahon urushi tasvirlangan. Yozuvchi o‘zining “Sodiq Turon xotiralari” kitobini Turkiyadagi Yasar Nabi Nayirga yuborib, uni kitob holida nashr etishni so‘radi. “Alhamdulillah, men turkmanman, musulmonman va qasamyod qilamanki, bu yozuvlarda yozganlarimning hammasi haqiqatdir”, - deb yozgan u.