Kırgızistan’da tarihi hafıza yaşatılıyor: 137 aydının infaz edildiği Ata Beyit’te anma törenleri

Kırgızistan’da Rus Çarlığı ve Sovyetler Birliği dönemlerinde bağımsızlık, özgürlük ve milli kimlik uğruna hayatını kaybedenler anılıyor. Başkent Bişkek yakınlarındaki Ata Beyit Ulusal Tarih ve Anıt Kompleksi, 1916 Ürkün olaylarından Stalin döneminde katledilen aydınlara kadar ülkenin acı tarihine ışık tutuyor.

07 Kasım 2026 10:49

Kırgızistan’da her yıl 7-8 Kasım tarihlerinde düzenlenen “Tarihi ve Ecdadı Anma Günü” kapsamında, ülkenin bağımsızlığı ve milli kimliği uğruna hayatını kaybedenler anılıyor.

Başkent Bişkek’e yaklaşık 25 kilometre uzaklıkta, Tanrı Dağları’nın eteklerinde bulunan Ata Beyit Ulusal Tarih ve Anıt Kompleksi, anma etkinliklerinin merkezinde yer alıyor.

“Ata Beyit” (Baba Mezarı) olarak da bilinen kompleks bünyesinde, 1916 yılında Rus Çarlığı yönetimine karşı gerçekleştirilen Kırgız isyanını ve ardından yaşanan büyük göçü simgeleyen Ürkün Anıtı, Stalin döneminde 1938 yılında infaz edilen aydınların mezarları, tarihi belge ve eşyaların sergilendiği müze ile dünyaca ünlü Kırgız yazar Cengiz Aytmatov’un kabri bulunuyor.

2017 yılından bu yana her yıl düzenlenen anma etkinliklerinde devlet yetkilileri ve vatandaşlar anıtlara çiçek bırakıyor, dualar ediyor ve ülke tarihine damga vuran isimlerin mücadelesini hatırlıyor.

Stalin Döneminin Kurbanları Ata Beyit’te Yatıyor

Sovyetler Birliği döneminde Josef Stalin yönetiminde uygulanan baskı ve tasfiye politikaları, Kırgızistan'da çok sayıda aydının, devlet adamının ve toplum önderinin hayatına mal oldu.

Özellikle 1937-1938 yıllarında yürütülen siyasi baskılar kapsamında çok sayıda kişi tutuklandı, sürgüne gönderildi veya idam edildi.

Ekim ve Kasım 1938'de gerçekleştirilen infazlarda dönemin hükümet üyeleri ve Kırgız aydınları gece yarısı tutuklanarak kurşuna dizildi.

Hayatını kaybedenler arasında, dünyaca ünlü yazar Cengiz Aytmatov’un babası ve dönemin Sanayi ve Ticaret Bakanı Toleykul Aytmatov da bulunuyordu.

Kırgız Latin alfabesinin mimarı Kasım Tınıstanov, ilk Kırgızca alfabeyi hazırlayan İşenali Arabayev, devlet adamları Yusup Abdrahmanov, Bayalı İsakeyev ve İmanalı Aydarbekov da dönemin siyasi tasfiyelerinin kurbanları arasında yer aldı.

53 Yıllık Toplu Mezar Sırrı Ortaya Çıkarıldı

Stalin döneminde kurşuna dizilen 137 aydının cesetlerinin toplu mezara gömüldüğü, olaydan 53 yıl sonra ortaya çıkarıldı.

Toplu mezarın bulunmasında, Sovyetler Birliği Devlet Güvenlik Komitesi (KGB) çalışanı Bolot Abdrahmanov önemli rol oynadı.

İnfazlara ve cesetlerin gömülmesine çocuk yaşta tanıklık eden bekçi Abıkan Kıdıralıyev'in kızı Bübüyra Kıdıraliyeva, babasının ölümünden önce kendisine anlattığı sırrı 1990 yılında Abdrahmanov ile paylaştı.

Bunun üzerine Abdrahmanov ve beraberindeki ekip, eski bir istihbarat tesisinin bulunduğu alanda araştırma başlattı.

Nisan 1991'de arkeologların da katılımıyla gerçekleştirilen kazılarda önce kurşun izi bulunan bir kafatasına ulaşıldı. Temmuz ayında resmen başlatılan kazı çalışmalarında ise 137 kişiye ait ceset kalıntıları ortaya çıkarıldı.

Kazılar sırasında kurşuna dizilen kişilere ait infaz belgelerine de ulaşıldı. Bulunan belgeler arasında Cengiz Aytmatov'un babası Toleykul Aytmatov'a ait infaz kaydı da yer aldı.

Aydınlar Bağımsızlıktan Bir Gün Önce Toprağa Verildi

Toplu mezardan çıkarılan 137 aydının cenazeleri için 30 Ağustos 1991'de resmi tören düzenlendi.

Binlerce kişinin ve devlet yetkililerinin katıldığı törenle aydınlar yeniden toprağa verildi. Kırgızistan'ın bağımsızlığını ilan etmesinden bir gün önce gerçekleştirilen defin töreninin ardından, yazar Cengiz Aytmatov'un önerisiyle mezarlığa “Ata Beyit” adı verildi.

Dünyaca ünlü yazar Cengiz Aytmatov da 2008 yılında hayatını kaybetmesinin ardından vasiyeti üzerine babası Toleykul Aytmatov'un mezarının bulunduğu Ata Beyit'e defnedildi.

Böylece kompleks, Kırgızistan'ın yakın tarihindeki siyasi baskıların kurbanlarını ve ülkenin önemli kültürel şahsiyetlerini bir araya getiren ulusal hafıza mekanlarından biri haline geldi.

53 Yıllık Sırrı Ortaya Çıkaran İsim: Bolot Abdrahmanov

Toplu mezarın ortaya çıkarılmasında önemli rol oynayan emekli istihbarat görevlisi Bolot Abdrahmanov, yaşanan süreci anlattı.

Abdrahmanov, Bübüyra Kıdıraliyeva'nın 1990 yılında babasının vasiyetini kendisiyle paylaşmasının ardından olayın izini sürmeye başladığını belirtti.

Kıdıraliyeva'nın kendisini toplu mezarın bulunduğu alana götürdüğünü aktaran Abdrahmanov, ilk ziyaretlerinin aralık ayında, havanın oldukça soğuk ve karlı olduğu bir dönemde gerçekleştiğini söyledi.

Nisan 1991'de yeniden bölgeye gittiklerini anlatan Abdrahmanov, Kıdıraliyeva'nın çocukken bulunduğu ve toplu mezarın yer aldığı alanı gösterdiğini ifade etti.

Kazı çalışmalarında ilk olarak kurşun izi taşıyan bir kafatasına rastladıklarını belirten Abdrahmanov, daha sonra resmi kazı sürecinin başladığını ve toplam 137 kişiye ait kalıntıların bulunduğunu kaydetti.

Kazılar sırasında infaz belgelerine de ulaşıldığını aktaran Abdrahmanov, Cengiz Aytmatov'un babasına ait belgenin mezarın en alt kısmında bulunduğunu anlattı.

Abdrahmanov, bugün 138 aydının mezarının bulunduğu Ata Beyit Ulusal Tarih ve Anıt Kompleksi'nde bilimsel çalışmalarını sürdürdüğünü belirtti.

Türk ve Kırgız Öğrencilerden Ata Beyit’e Ziyaret

Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesinde eğitim gören Türk ve Kırgız öğrenciler de Ata Beyit'te düzenlenen anma etkinliklerine katılarak ülke tarihinin önemli isimlerini andı.

Öğrenciler, kompleks bünyesindeki anıtlara çiçek bırakarak hayatını kaybedenler için dua etti.

Ata Beyit Ulusal Tarih ve Anıt Kompleksi, Kırgızistan'ın bağımsızlık mücadelesini, milli kimliğini ve tarih boyunca yaşadığı acıları gelecek kuşaklara aktaran önemli bir ziyaret ve anma merkezi olmayı sürdürüyor.

Anahtar Kelimeler: Türk, Kırgız, Türkiye, Manas, Kırgızistan, Cengiz Aytmatov, Abdrahmanov, Ata Beyit,